संगीत वाद्य

भारतीय संगीतातील वाद्ये 

संगीत या शब्दात गायनाबरोबरच वादनकला अभिप्रेत आहे . संगीताची व्याख्या करताना प्राचीन संगीतकारांनी "गीतम वाद्यम तथा नृत्यम " अशी केली आहे. गायन क्रियॆइतकीच वादन क्रिया पण प्राचीन काळापासून संगीत क्षेत्रात प्रभावी ठरत आहे. कंठसंगीताचा उगमकाळ जितका प्राचीन आहे, तितकाच वाद्यासंगीताचा उगमकाळ पण प्राचीन आहे. आदिमानवाकालीन जगतात उपलब्ध हत्यारे हि वाद्यसंगीताचे उगमस्थान होत. आपल्या हर्शादी भावना व्यक्त करण्यासाठी हातावर हात आपटणे (टाळ्या वाजवणे ) , मांड्या बडवणे इत्यादी प्रकार मानवाने अवलंबिले. नंतर शिकारीच्या निमित्ताने विविध दगडी हत्यारे तो बनवू लागला . मग ती हत्यारे आपटून आवाज काढू लागला व त्यातून घन्वाद्ये जन्म पावली . धनुष्याची कल्पना माणसास सुचली व त्याच्या तारेतून तंतुवाद्याचा जन्म झाला . शिकार करून आणलेल्या प्राण्याच्या कातडीतून चर्मवाद्ये विकसित झाली . एखाद्या पोकळीतून हवा जाताना आवाज निघतो याची प्रचीती निसर्गात येताच त्यातून सुषीर (हवेच्या सहाय्याने वाजवणारी ) वाद्ये जन्म पावली . याचा अर्थ एकच कि अगदी प्राचीन काळापासून माणसाने निसर्गाच्या सानिध्यात वावरताना निसर्गाकडून विविध गोष्टी शिकत आपला विकास साधला .

व्हायोलिन एक तंतुवाद्य (तारवाद्य ) आहे. सर्व रसांमध्ये वाजविले जाणारे 'व्हायोलिन' हे एकमेव वाद्य आहे, असे विख्यात व्हायोलिनवादक मोठ्या आत्मविश्वासाने सांगतात. व्हायोलिनलाच फिडल म्हणतात. भारतात या वाद्याला बेला हे नाव आहे..
चित्रपट, नाटक, शास्त्रीय संगीताची मैफल, लोकगीते यांमध्ये 'व्हायोलिन'चा उपयोग मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. चार्ली चापलिन यांच्या सर्व चित्रपटांना व्हायोलिनचा वापर करून पार्श्वसंगीत दिले गेले आहे. मोहब्बते या हिंदी चित्रपटात शाहरुख खानने व्हायोलिनचा उपयोग प्रेमाची वातावरण निर्मिती करण्यासाठी केला आहे. ऋषी कपूर, राज कपूर यांनी देखील आपल्या गीतांमध्ये व्हायोलिन वापरले आहे. आनंद, दुःख, गंभीरता, शांतता, मनाची द्विधावस्था इत्यादी सर्व प्रकारांत व्हायोलिन वाजवून वातावरण निर्मिती केली जाते. साथ-संगतीसाठीही इतर वाद्यांबरोबर व्हायोलिनचे वादन केले जाते.
भारतीय वाद्यसंगीत परंपरेत तंतुवाद्यांना खूप प्राचीन परंपरा आहे. या परंपरेनुसार तंतुवाद्याचे तारा छेडून वाजवावयाची वाद्ये व गजाने वाजवावयाची वाद्ये, असे दोन प्रकार अस्तित्त्वात आहेत. भारतामध्ये व्हायोलिनची प्राचीन जातकुळी सांगणारी वीणाकुंजू, पुल्सुवन, केंदू, पेना, बेनाम, किन्नरी, रावणहट्टा ही तंतुवाद्ये आहेत, असे मानले जाते. व्हायोलिन हे वाद्य भारतीय नाही. जरी ते परकीय असले, तरी आज देशामध्ये मैफलीच्या मध्यभागी विराजमान झालेले ते वाद्य आहे. वरील वाद्ये व्हायोलिनप्रमाणेच उलटी धरुन गजाने वाजविली जातात. या वाद्यांचा वापर अभिजात शास्त्रीय संगीतात आढळत नाही. त्यांचा विशेष वापर लोकसंगीतात होत होता.

मृदुंग : एक चर्मवाद्य .मुळचा संस्कृत  शब्द.(मृद्+अंग=मातीचे अंग असलेला.)या वाद्याचा उल्लेख आणव व फाटक गृहसूत्रांमध्ये आढळतो.याचा काल इ.स.पूर्व ४०० ते इ.स.पूर्व ८०० असा समजण्यात येतो.भरत मुनींच्या नाट्यशास्त्र या ग्रंथात,याच्या अनेक रूपांचा उल्लेख आहे.हा शिसम, खेर ,बाभूळ इत्यादी झाडांच्या खोडापासून बनविण्यात येतो.गायनातल्या सात स्वरांसारखे याचे ता,दिं ती,ट,क,ग,न असे सात बोल आहेत. यात धा लाही महत्त्व आहे
बासरी: हे वेळूपासून बनलेले एक फुंकून वाजविण्याचे वाद्य. हे श्रीकृष्णाचे  आवडते वाद्य होते.भारतात हे वाद्य फार पुरातन काळापासून प्रचलीत आहे. बासरीची लांबी 12" ते जवळजवळ 40" असते.बासरी हे एक सुषिर वाद्य आहे. हे भारतीय संगीतातील वाद्यांमधील आद्य वाद्य मानले जाते. भुंग्यांनी  भोक पाडलेल्या बांबू मधून वारा जाताना आलेल्या आवाजामुळे या वाद्याची कल्पना सुचल्याचे मानले जाते. सामान्यतः, बासरी ही बांबूपासून बनवली जाते. एका टोकाला बांबू कॄत्रिम बुचाने बंद केला जातो, अथवा बांबूच्या पेराच्या सांध्याचाच वापर करून ते टोक बंद राखले जाते. बासरीला हाताच्या बोटांनी बंद करून/उघडी ठेवून स्वर काढण्यासाठीची ६/७/८ छिद्रे (स्वररंध्रे) असतात, आणि एक फुंकरीचे छिद्र (मुखरंध्र) असते. मुखरंध्र हे बंद टोकाजवळ असते. त्याखाली सामान्यतः म, ग, रे, सा, नी, ध आणि प या स्वरांची स्वररंध्रे असतात. काही वेळा 'प' च्या स्वररंध्राखाली 'म' चे स्वररंध्र बनवले जाते. बासरीवादक श्री केशवराव गिंडे यांनी केलेल्या नव्या संरचनेमध्ये मुखरंध्राकडील म च्या स्वररंध्राच्या वर प चे एक स्वररंध्र बनवले जाते.

सनई हे तोंडाने फुंकून वाजवण्याचे एक वाद्य आहे. बिस्मिल्ला खाँ हे भारतातील ज्येष्ठ सनई वादक होते.
 सरोद : हे हिंदुस्तानी शास्त्रीय वाद्य संगीतातलं एक प्रमुख तंतुवाद्य आहे. असं समजलं जातं कि सरोदची उत्पत्ती अफगाणी रुबाब ह्या वाद्यातून झाली आहे. सरोद ह्या शब्दाचा अर्थ फारसी भाषेत गाणं असा आहे. लाल मणी मिश्रा ह्यांच्या मतानुसार सरोद हा चित्र वीणा, अफगाणी रुबाब आणि सुरशृंगार ह्या वाद्यांचं संमिश्रण आहे. मैहर घराण्याच्या सरोदला चार मुख्य तारा, चार अतिरिक्त तारा, दोन चीकारी आणि पंधरा तर्फेच्या तारा असतात. तारा छेडण्यासाठी नारळाच्या करवंटीचा "जवा" वापरला जातो. अल्लाउद्दिन खान, आली अकबर खान, हाफिज आली खान, अमजद आली खान, बुद्धदेव दासगुप्ता, राधिका मोहन मोईत्रा, शरण राणी, झरीन दारूवाला हे विसाव्या शतकातले काही प्रमुख सरोदवादक आहेत.

पियानो: हा तार असणारा वाद्ययंत्र आहे. या्चा शोध 10व्या शतकात लागला होता.आणे ह्ळुह्ळु वर्तमान स्वरुपात विकसित झाला. सुरुवातिला याची आकृति सध्याच्या पियानों पेक्शा वेगळी होती. त्यात एक ग्रिल होती, जीला फिरवल्याने तीन-तार एकाच चाकावर ध्वनि निर्माण करत.महाव्द्यात ८८ स्वर असतात , जे  ८ भागात विभागलेले आहेत . ४९ वा स्वर हा पीच ए म्हणून ओळखला जातो .तारेंची लांबी गुणोत्तर श्रेणीत मोजली जाते.
विणा : विणा भारतातील सर्वात लोकप्रिय असे वाद्य आहे. या वाद्याचा उपयोग शास्त्रीय संगीतात केला जातो .संगीत या विषयात वाद्य संगीतावर पण बरेच संशोधन करून त्यांचे पण एक शास्त्र बनवले आहे संगीताचा मुल आधार प्राचीन ग्रंथ भरताचे नाट्यशास्त्र . यात संगीताविषयी जे अध्याय आहेत त्यातील २८ व अध्याय वाद्यसंगीतावर असून , त्यात भारतीय दृष्टीकोनातून प्रचारात आलेल्या वाद्याचे विवेचन केलेले आहे .


    पवार गोकुळ एकनाथ
के.टी.एच. एम महाविद्यालय