समाजमन अन मी.....

भारतीय संगीतातील वाद्ये  संगीत या शब्दात गायनाबरोबरच वादनकला अभिप्रेत आहे . संगीताची व्याख्या करताना प्राचीन संगीतकारांनी "गीतम वाद्यम तथा नृत्यम " अशी केली आहे. गायन क्रियॆइतकीच वादन क्रिया पण प्राचीन काळापासून संगीत क्षेत्रात प्रभावी ठरत आहे. कंठसंगीताचा उगमकाळ जितका प्राचीन आहे, तितकाच वाद्यासंगीताचा उगमकाळ पण प्राचीन आहे. आदिमानवाकालीन जगतात उपलब्ध हत्यारे हि वाद्यसंगीताचे उगमस्थान होत. आपल्या हर्शादी भावना व्यक्त करण्यासाठी हातावर हात आपटणे (टाळ्या वाजवणे ) , मांड्या बडवणे इत्यादी प्रकार मानवाने अवलंबिले. नंतर शिकारीच्या निमित्ताने विविध दगडी हत्यारे तो बनवू लागला . मग ती हत्यारे आपटून आवाज काढू लागला व त्यातून घन्वाद्ये जन्म पावली . धनुष्याची कल्पना माणसास सुचली व त्याच्या तारेतून तंतुवाद्याचा जन्म झाला . शिकार करून आणलेल्या प्राण्याच्या कातडीतून चर्मवाद्ये विकसित झाली . एखाद्या पोकळीतून हवा जाताना आवाज निघतो याची प्रचीती निसर्गात येताच त्यातून सुषीर (हवेच्या सहाय्याने वाजवणारी ) वाद्ये जन्म पावली . याचा अर्थ एकच कि अगदी प्राचीन काळापासून माणसाने निसर्गाच्या सानिध्या...

                                                                                            गायकीची समृद्धता   प्राचीन काळी संगीत हे देवालयाशीच संबंधित होते . संगीताचा विकास मंदिरांच्याच वातावरणात  झाला . त्यामुळे प्रबंधाची रचना  संस्कृत भाषेत  होणे हे सहजच होते . पुढे मात्र सर्वसामान्य माणसाची गरज लक्षात घेऊन प्रबंधाची रचना प्रादेशिक भाषामधून झाली असावी . सोळाव्या शतकात मराठी कवी दासोपंत यांनी मराठीत रचलेले प्रबंध आज मुद्रित स्वरुपात पहावयास मिळतात . प्राची काळी प्रबंधाचे गायन , प्रादेशिक वृत्तात आणि छंदात होत असावे ....

पाश्चिमात्य संगीताचे वर्णन जागतिक संगीत क्षेत्रात ज्या अत्यंत प्रभावी संगीत पद्धती मानल्या जातात . त्यामध्ये पाश्चात्य संगीतास मानाचे स्थान द्यावे लागेल.   भारतीय संगीत जागतिक संगीताच्या तुलनेत सर्व श्रेष्ठ संगीत म्हणून ओळखले जाते .  संगीतातील राग पद्धती हि एक अतुलनीय व अजोड अशी स्वरांची किमया आहे. परंतु अशा प्रकारचे राग्पद्धतीवर आधारित संगीत भारतातच वापरले जाते . त्या तुलनेने विचार केला तर पाश्चात्य संगीत व पाश्चात्य स्वर लेखन यांचा प्रचार जगाच्या पाठीवर फार मोठ्या प्रमाणात आहे . भारतावर इंग्रजांनी जवळजवळ दीडशे वर्षे केले. त्यांच्या राहणीचा , आचार-विचाराचा ,एकूण पाश्चात्य संस्कृतीचा परिणाम भारतीय जीवनावर झालेला  येतो. परंतु भारतीय संगीतावर मात्र पाश्चात्य  संगीताचा तसा कोणताही परिणाम झाला नाही . भारतीय शास्त्रीय संगीताची परंपरा याही कालखंडात स्वच्छ व निर्मल राहिली . मात्र अलीकडे लोकप्रिय झालेल्या हिंदी चित्रपट (काही अंशी मराठी चित्रपट पण ) संगीतावर या पाश्चात्य संगीताचा प्रभाव पडला  असून , त्या संगीत रचनात हार्मनीवर आधारलेली रचना , तशाच स्वरूपाचे वाद्य मेळ य...

हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत  हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत हे भारतीय शास्त्रीय संगीतातील दोन प्रकारातील एक प्रकार आहे. ११व्या आणि १२ व्या शतकात मुस्लिम मोठ्या प्रमाणावर भारतीय संगीताला प्रसिद्धी मिळवून दिली.त्यामुळे भारतीय संगीताला योग्य दिशा मिळाली. ही दिशा प्रा.ललित किशोर सिंह च्या मतानुसार युनाणी पायथागोरस च्या ग्राम व अरबी , फारशी ग्राम च्या अनुरूप आधुनिक बिलावल थाट ची रचना मानली जाते. याआधी अनेक थाटांचा शुद्ध स्वरुपात उपयोग होतो. परंतु शुद्ध स्वरांच्या अतिरिक्त उत्तर भारतीय संगीतामध्ये अरबी आणि फारशी किंवा इतर विदेशी संगीतावर दूसरा प्रभाव पडला नाही. मध्ययुगीन काळात मुसलमान गायकांनी आणि नायकांनी भारतीय संगीतावरील संस्कार अबाधित ठेवले. हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत हे केवळ उत्तर भारतातच नाही तर बांग्लादेश आणि पाकिस्तान या देशात देखील मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. कर्नाटक संगीत : कर्नाटक संगीतला संस्कृत मध्ये कर्नाटक सड्गीत भारताच्या शास्त्रीय संगीताच्या दक्षिण भारताच्या एका शैलीचे नाव आहे . जी उत्तर भारताची संगीत शैली हिंदुस्तानी संगीत पेक्षा वेगळी आहे. कर्नाटक स...

भारतीय शास्त्रीय संगीतातील योगदान  भरतमुनींनी रचलेल्या नाट्यशास्त्राला भारतीय संगीताच्या इतिहासात प्रथम लिखित साधन मानले जाते. या रचने संदर्भात अनेक मतभेद आढळून येतात. आजच्या भारतीय संगीतातील विविध पैलूंचा उल्लेख या ग्रंथात आढळून येतो. भरतमुनीच्या नाट्यशास्त्रानंतर मतग्ड मुनींची बृहद्देशी आणि शारंगदेव रचित संगीत रत्नाकर ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्वाचे मानले जाते.बाराव्या शतकाच्या पूर्वर्धात लिहलेल्या सात अध्याय असलेल्या ग्रंथामध्ये संगीताचे व नृत्याचे सखोलपणे वर्णन केलेले दिसून येते.भारतीय शास्त्रीय संगीत हे भारतीय संगीताचे विभिन्न अंग आहे. शास्त्रीय संगीताला आपण क्लासिकल म्यूजिक देखील म्हटले जाते. शास्त्रीय गायन हे ध्वनि प्रधान असते ,शब्द प्रधान नाही.यामध्ये ध्वनीला महत्व असते. ज्याकडे उत्तम श्रवणाची कला असते, त्याला शास्त्रीय संगीत चांगल्या प्रकारे समजत असते. श्रवणीय कान शब्दांच्या अर्थाबरोबर चित्रपट संगीत,तसेच लोकसंगीताचा आस्वाद घेत असतात. यामुळे अनेक लोकांच्या मनात स्वाभाविकच संगीता बद्दल गोडी निर्माण होते. भारतीय शास्त्रीय संगीताची परंपरा भरतमुनींच्या आणि त्यापूर्वी सामवेदात दिस...